مفاهیم و اصطلاحات درس سوم "جغرافیای انسانی ایران"

مفاهیم و اصطلاحات درس سوم "جغرافیای انسانی ایران"

تدوین: محمد رضا شمسی

ایران قبل از آریایی ها

ایران در دوره پیش از تاریخ خود به سه دوره تقسیم می‌شود که عبارت‌اند از: ۱- پارینه‌سنگی (عصر حجر قدیم). ۲- فرا پارینه سنگی. ۳- نوسنگی (عصر حجر جدید). کهنترین شواهد این دوره که مربوط به فرهنگ الدوان است در اطراف رود خانه کشف رود در شرق مشهد یافت شده‌است. این شواهد شامل تعدادی ابزار سنگی ساخته شده از کوارتز است که شامل تراشه و ساطور ابزار هستند. طبق نظر کاشفین این مجموعه حداقل ۸۰۰ هزار سال قدمت دارد. از فرهنگ آشولی نیز مدارک بیشتری در شمال غرب و غرب کشور بدست آمده‌است.ساکنین ایران را قبل از رسیدن ایرانیان می‌توان زیر عنوان کلی کاسپین که دریای خزر بنام آنهاست جمع نمود، کاسپینها کشاورزی می‌کردند. این مردم نخستین کشاورزان جهان بوده‌اند.

مخروط افکنه :عبارت است از رسوبات مخروطی یا قیفی شکل که در حواشی کوهستانها تشکیل می شوند و هر قدر از کوهستان به طرف دشت برویم از ضخامت آن کاسته شده و بر وسعت آن افزوده می شود. بطور متوسط شیب مخروط افکنه در حدود 5 درجه است ولی ممکن تا بیش از 25 درجه تغییر کند . از نظر اندازه، مخروط افکنه ممکن است شعاعی کمتر از چند صد متر تا بیش از 150کیلومتر داشته باشد. رسوبات مخروط افکنه به علت این که در یک محیط اکسیداسیونی تشکیل می شوند غالبا" دارای رنگ قرمز می باشند. شکل این رسوبات به وضعیت تکتونیکی وآب وهوائی منطقه بستگی دارد. اگرچه بیشتر رسوبات مخروط افکنه ها در مناطقی تشکیل می گردد که دارای آب وهوای خشک ونیمه خشک با پوشش گیاهی کم و بارندگی خیلی کم وتخریب سریع است، ولی این رسوبات مربوط به آب وهوای خاصی نمی باشد ودر مناطق مختلف تشکیل می گردد.

اهمیت واحه ها

واحه‌ها برای برپایی راه‌های ترابری و بازرگانی در بیابانها اهمیت حیاتی داشته است. واحه‌ها ایستگاه توقف کاروان‌ها است و تسلط بر واحه‌ها از نظر سیاسی اهمیت فراوانی داشته است. برای نمونه واحه‌های اوجله، کفره (الکفرة) و غدامس در لیبی نقشی حیاتی در باز ماندن راه شمال به جنوب و شرق به غرب در صحرای بزرگ داشته اند. ریشه واژه واحه از واژه (*/waħe/) قبطی (خویشاوند با مصری باستان) است.

وضع مسکن در روستاهای مختلف ایران

وضع مسکن در روستاهای جنگلی

روستائیان ساکن دهکده‌های جنگلی در ساختن خانه‌ها بیشتر چوب بکار می‌برند، دیوارها ، کف و سقف اتاق چوبی است، حتی پوشش بسیاری از واحدهای مسکونی مناطق جنگلی از قطعه‌های تخته بطول 80 تا 90 و عرض 30 تا 40 و قطر 4 سانتیمتر به نام (Lat) تهیه می‌شود که در پشت بام به شکل خاصی آنها را روی هم سوار می‌کنند. در گیلان - بویژه ناحیه‌های جنگلی - استخوان بندی خانه‌های سنتی از جنس چوب و پوشش بام‌ها از مواد گیاهی (گالی) است.

وضع مسکن در روستاهای کوهستانی

در روستاهای مناطق کوهستانی سنگ و گل مصالح عمده ساختمان‌های سنتی را تشکیل می‌دهد. در دشت‌های مرکزی و سرزمین‌های حاشیه کویر ، خانه‌ها خشت و گلی و با دیوارهای ضخیم ساخته می‌شود و اغلب به صورت سقف گنبدی (ضربی) یا گهواره‌ای است تا گرمای محیط به درون اتاق نفوذ نکند. بر بالای بام بعضی خانه‌ها بادگیرهایی جهت تهویه هوا ‌ایجاد شده است.

شهر های رود خانه ای

شهر

رود

شهر

رود

میان دو آب

زرینه رود  و سیمینه رود

دزفول

دز

قصر شیرین

حلوان

رودبار

سفید رود

سرپل ذهاب

الوند

نکا

نکا

نمایی از زندگی ایل قشقایی

ایل قشقائى یکى از ایلات مهم ترک زبان ایران است. مرکز اصلى این ایل فارس است. قشقائى‌ها در دوره‌هاى مختلف به‌تدریج به این سرزمین کوچیده و در آن ساکن شده‌اند. عشایر ترک‌زبان در سراسر ایران پراکنده هستند. استقرار ایلات ترک در مناطق گوناگون ایران در دوران سلجوقیان، مغولان، تیموریان و صفویه شدت یافته است.این ایل از پنج طایفه بزرگ «دره‌شوری»، «شش بلوکی»، «کشکولی بزرگ و کشکولی کوچک و قراچه»، «فارسیمدان»، «عمله» و برخی تیره‌های مستقل مانند، «صفی خانی»، «گله زن» و «یلمه‌ای» تشکیل شده است. قشقائی‌ها سه تا چهار ماه از سال را کوچ می‌کنند و بقیه سال را در ییلاق و قشلاق می‌گذرانند

ایل واژه ای است مغولی و ترکی به معنای دوست، یار، همراه و همقبیله، و عشیره که مترادف با ایل استعمال شده، واژه ای است عربی به معنای بنی اعمام و نزدیکان از جانب پدر که جمع آن عشایر و عشیرات است

تعریف ایل*: " ایل در سازمان اجتماعی عشایر، اتحادیه‏ای سیاسی از چند طایفه است که غالبا" دارای سرزمین مشترک هستند. "

تعریف طایفه*: "طایفه متداولترین ردهٔ سیاسی اجتماعی جامعه عشایری و متشکل از چند تیره میباشد". جماعتی از عشایر که غالبا" با هم خویشاوندی دارند و در چند یا چندین نسل پیش نسبا" و سببا" به نیای مشترکی می‏رسند و خود را به صورت حقیقی یا اساطیری منتسب به آن می‏دانند تشکیل طایفه را می‏دهند. اعضاء در دفاع و جلوگیری از تضییع حقوق طایفه سهیم هستند و طایفه نیز مسئولیت مشترکی برای حفظ حقوق اعضاء به عهده دارند. در ساختار ایلی گذشته سرپرستی طایفه بعهده کلانتر بوده که توسط ایلخان (سرپرست ایل) منصوب می‏شد و هم آهنگ کننده سیاست ایل در طایفه نیز بوده است.*

ایل بختیاری

بختیاری بزرگترین و اصیل ترین قوم در میان اقوام متعدد ایران زمین به شمار می آیند. بختیاریها از نظر نژادی جزو تباره لرها هستند و گویش آنها نیز از قدیمی ترین و شناخته شده ترین گویش های زبان فارسی است. کوچ سالانه ایل بختیاری از مراتع و چراگاه های مناطق سردسیر استان چهار محال و بختیاری به طرف نواحی جنوب کشور یعنی، استان خوزستان بین 4 تا 6 هفته به طول می انجامد. این کوچ جابجایی جمعیتی بسیار گسترده و مثال زدنی از مقاومت زن، مرد، پیر و جوان به همراه هزاران رأس دام است که از 5 مسیر مختلف، سخت ترین و صعب العبورترین مناطق کوهستانی را پشت سر می گذارند تا به مراتع و چراگاه های جدید برسند. بختیاریها به دو گروه اصلی تقسیم می شوند : هفت لنگ و چهار لنگ. ایل جلیل بختیاری که از ایلهای بزرگ ایران است و خاکشان مابین چهارمحال و فارس و لرستان و خوزستان واقع است در تسمیه این اسم اقوال مختلف است .این کلمه مرکب از دو لغت فارسی یکی(بخت)و دیگری (یار) و یاء آخر برای نسبت استایل بختیاری در تابستان ییلاقشان چقاخور و در زمستان قشلاقشان ناغان است و همچنین رامهرمز.

مفهوم کاربری زمین شهری

برنامه‌ریزی برای کاربری زمین شهری، یعنی ساماندهی مکانی و فضایی فعالیت‌ها و عملکردهای شهری بر اساس خواست‌ها و نیازهای جامعه شهری. این برنامه‌ریزی در عمل، هسته اصلی برنامه‌ریزی شهری است و انواع استفاده از زمین را طبقه‌بندی و مکانیابی می‌کند. قبل از تهیه طرح‌های شهری برای شهرها، شهروندان برای استفاده‌های گوناگون زمین خود در شهر، هیچ نوع محدودیتی (جز عرف رایج) نداشتند و مالک هر قطعه زمین، در چگونگی عمران زمین خود که از احتیاجات خصوصی وی نشاٌت می‌گرفت، اختیار کامل داشت. یکی از وظایف مهم طرح‌های شهری، مشخص کردن نوع کاربری زمین، برای استفاده در زمینه‌های گوناگون مورد نیاز زندگی شهری در محدوه قانونی شهرهاست. از این رو، همه زمینه‌های موجود در محدوده شهر، طبق نقشه کاربری زمین مورد بررسی قرار می‌گیرند و نوع استفاده از آنها مطابق نیازهای اجتماعی، اقتصادی و کالبدی مشخص و تعیین می‌شود. طرح کاربری زمین شهری، یکی از ابزارهای مهم برای دستیابی به اهداف کلان اجتماعی، اقتصادی و کالبدی است که نه تنها اثراتی بسیار بر سرمایه‌گذاری و تصمیم‌های عمومی و خصوصی می‌گذارد، بلکه نقشی مهم در میزان رشد شهری و کیفیت محیط کالبدی شهر دارد.

روش تعیین نقش شهر

روش اجرایی چانسی هاریس : هاریس با تعیین آستانه‌ای برای هر یک از شاخه‌های کار و فعالیت شهری، توانسته نقش غالب هر شهر را مشخص کند و در این زمینه ، شهرها را به 9 گروه تقسیم کرده است. به عنوان مثال ، شهر صنعتی شدید، از نظر چانسی هاریس شهری است که نیروی انسانی جذب شده در مشاغل صنعتی حداقل 45 درصد کل مزدبگیران شهری باشد، و یا شهر معدنی، شهری است که بیش از 15 درصد کل مزدبگیران را معدنچیان تشکیل می‌دهند. گنارالکساندرسن، نقش شهر را در طبقات C,B,A ارزیابی می‌کند. اگر نیروی انسانی جذب شده در یک فعالیت بیش از 20 درصد باشد، نقش آن فعالیت را در طبقه A اگر بین 10 تا 20 درصد باشد، در طبقه ,B و اگر بین 5 تا 10 درصد باشد، در طبقه C ارزیابی میکند. اگر درصد نیروی انسانی جذب شده در یک فعالیت کمتر از 5 درصد باشد، آن فعالیت از نظر الکساندرسن فاقد نقش خاصی است.

/ 0 نظر / 7 بازدید