نگاهی به رودخانه های ایران

به نام خدا

 

 

 

نگاهی به رودخانه های ایران

 

رشته‌کوههای اصلی و وضع توپوگرافی آنها نقش مؤثری در رژیم بارندگی و پیدایش منابع آبهای سطحی بر عهده دارند. کوههای البرز و زاگرس که عمده‌ترین رشته‌کوههای ایرانند، از نظر جهت و گسترش، عامل تعیین‌کنندة ریزشهای کشور بشمار می‌آیند. ریزشهای جوی که در ارتفاعات مزبور متمرکز است و بیشتر بصورت برف می‌باشد، منبع اصلی آب رودخانه‌ها بوده و سرچشمة رودخانه‌های مهم کشور را تشکیل می‌دهند. بدیهی است عامل اصلی ریزشهای جوی، جریان هوایی است که از غرب و حوضة مدیترانه بسوی فلات ایران حرکت می‌کند و بیشتر رطوبت خود را در برخورد با کوههای زاگرس و البرز از دست می‌دهد و به ریزش باران و برف در فصلهای پائیز

 و زمستان می‌انجامد.


بخشی از این آبها درون شکافهای آهکی کوههای زاگرس نفوذ می‌کند و چشمه‌سارهای فراوانی را پدید می‌آورد و آب رودخانه‌ها را بخصوص در فصل خشک تابستان تأمین می‌کند. غالباً بارانها و رگبارهایی که در فصل بهار در کوهپایه‌های البرز و زاگرس و دیگر کوههای کشور ریزش می‌کنند، به جاری شدن سیلهای شدید و کوتاه‌مدت می‌انجامد و طبیعتا بخشی از آبهای سطحی کشور را نیز تأمین می کنند.

تقسیم‌بندی رودهای کشور

‍          رودهای ایران از نظر زهکشی به دوازده حوضه به شرح زیر تقسیم می‌گردند:

1- حوضه دریای خزر

2- حوضه خلیج فارس و دریای عمان

3-حوضه دریاچه ارومیه

4- حوضه دریاچه نمک قم

5- حوضه اصفهان و سیرجان

6- حوضه نیریز یا بختگان

7- حوضه جازموریان

8- حوضه دشت کویر

9- حوضه کویر لوت

10- حوضه اردستان و یزد و کرمان

12- حوضه خاوری یا هامون

 

1- حوضة دریای خزر 

رودخانه‌های این حوضه که مساحت آن به 173،300 کیلومتر مربع می‌رسد به سوی دریای خزر جریان دارند. حوضة مزبور دارای شیب زیاد بوده و بیشترین اختلاف ارتفاع حوضه‌های کشور را که بالغ بر 5500 متر است، به خود اختصاص داده است. به همین مناسبت رودخانه‌های ارس، سفیدرود، هراز و اترک که دارای حوضه‌های آبریز کوهستانی پهناوری هستند، از طول کم و شیب زیاد برخوردار هستند و حوضة آبریز آنها غالباً از جنگل پوشیده است.

از آنجائی که ریزشهای جوی سالانة این حوضه غالباً بصورت باران می‌باشد، از این رو آب شدن برفهای زمستانی تأثیر چندانی در تأمین آب روخانه‌های آن ندارد و پوشش گیاهی متراکم که در غالب اراضی این حوضه به چشم می‌خورد، موجب تعدیل جریان آب آنها می‌گردد. بطور کلی تغییرات روزانه آبدهی رودخانه‌های این حوضه زیاد است و توزیع فصلی آنها دستخوش تغییرات چندانی نیست.

رودخانه‌های ارس، سفیدرود، هراز و اترک از نظر وسعت حوضة آبریز و ویژگیهای اقلیمی و کلیماتولوژی با دیگر رودخانه‌های حوضة دریای خزر متفاوت هستند و آب آنها عمدتاً از ذوب تدریجی برفهای زمستانی تأمین می‌گردد. افزون بر آن چشمه‌سارهای فراوانی که از فرو رفتن ریزشهای سالانه به ویژه در ارتفاعات پدید آمده‌اند، بر نظم آبدهی آنها کمک می‌کند.

در حوضه‌های دریای خزر سیزده رودخانه با مساحت آبریز بیش از هزار کیلومتر مربع وجود دارد که ارس و سفیدرود بزرگترین آنها محسوب می‌گردند. رودخانه‌های این حوضه از نظر رژیم آبدهی به سه گروه تقسیم می‌گردند:

الف- رودخانه‌هایی که دارای حوضة آبریز وسیع کوهستانی هستند و بیش از نیمی از ریزشهای جوی آنها را برف تشکیل می‌دهد. این رودخانه‌ها در اثر ذوب برف در فصل بهار پر آب می‌گردند و بر عکس آبدهی آنها در فصل تابستان به کمترین میزان خود می‌رسد. رودخانه‌های ارس، سفیدرود، هراز و اترک از این گروه بشمار می‌آیند.

ب- رودخانه‌هایی که بخشی از حوضة آبریز آنها را نواحی کوهستانی مرتفع و بخشی دیگر را نواحی کم‌ارتفاع مشرف به دریای خزر تشکیل می‌دهد. رژیم این رودخانه‌ها تحت تأثیر ریزش توأم برف نواحی کوهستانی و باران مناطق کم‌ارتفاع قرار دارد و در مقایسه با رودخانه‌های گروه الف، از توزیع فصلی یکنواخت‌تری برخوردارند. رودخانه‌هایی چون گرگان، تجن، تالار، پل‌رود و شفارود جزو این گروه بشمار می‌آیند.

ج -خانه‌هایی که قسمت عمده حوضة آبریز آنها را مناطق جنگلی تشکیل می‌دهد و عمدتاً از ریزش باران تغذیه می‌گردند. این رودخانه‌ها بیشتر سیلابی هستند و از جریان آب دائمی ناچیزی برخوردارند و آبدهی فصلی تقریباً متعادلی دارند. کلیه رودخانه‌های کوچک این حوضه، جزو این دسته محسوب می‌گردند.

 

 2- حوضة خلیج فارس و دریای عمان 

این حوضه با مساحت 437،150 کیلومتر مربع یکی از پهناورترین حوضه‌های ایران محسوب می‌گردد و رودخانه‌های واقع در باختر و جنوب باختری و جنوب آب‌پخشان کوههای زاگرس و بشاگرد و بلوچستان را در بر می‌گیرد.

در حوضة خلیج فارس و دریای عمان جمعاً 29 رودخانه با مساحت آبریز بیش از 1000 کیلومتر مربع وجود دارد که یا به درون کشور عراق جریان می‌یابند و پس از پیوستن به رودخانة دجله به خلیج فارس می‌ریزند و یا بطور مستقیم به خلیج مزبور و یا دریای عمان وارد می‌گردند.

بزگترین رودخانه‌های این حوضه به ترتیب از شمال تا جنوب خاوری عبارتند از: سیروان، کرخه، کارون، جراحی، زهره، هله، موند، کل، میناب و سرباز.

رودخانه‌های این حوضه از نظر رژیم بارندگی و جریان آب به سه گروه زیر تقسیم می‌گردند:

الف- دامنه‌های غربی و جنوب غربی زاگرس: در بلندیهای این ناحیه که جزو مناطق پر باران کشور بشمار می‌رود، قسمت عمدة ریزش در فصلهای پائیز و زمستان بصورت برف است و آب شدن آنها که از اواخر فصل زمستان آغاز می‌گردد و تا اواخر بهار ادامه می‌یابد، بخش عمدة آب سالانة رودخانه‌های آن را تأمین می‌کند و در تابستان به تغذیه از آب چشمه‌سارها و زه‌کشی‌های زیرزمینی منحصر می‌شود و بالطبع از آبدهی آنها بطور منظم کاسته می‌گردد. باران‌هایی که گاه در اواخر زمستان و اوایل بهار ریزش می‌کنند به آب شدن برفها سرعت می‌بخشند و سیلابهای بزرگی را به ویژه در دشت خوزستان جاری می‌سازند. مهمترین رودخانه‌های این گروه که حدود سی درصد منابع آب سطحی کشور را به خود اختصاص داده‌اند، عبارتند از: زاب کوچک، سیروان، کرخه، دز، کارون، جراحی و زهره.

ب- جنوب استان فارس و هرمزگان: رودخانه‌های این حوضه عمدتاً از ریزش باران تغذیه می‌شوند و ذوب برف در تأمین آب آنها اثر چندانی ندارد، به همین جهت این رودخانه‌ها بیشتر حالت سیلابی دارند و حجم آب آنها از میزان بارندگی سالانه که بیشتر در پاییز و زمستان ریزش می‌کند، پیروی می‌نماید. مهمترین رودخانه‌های این گروه عبارتند از موند و کل و میناب که با وجود پهنة شایان توجه حوضه از بارندگی ناچیزی برخوردارند و آبدهی قابل توجهی ندارند.

ج-پخشان‌های مشرف به کرانه‌های دریای عمان: رودخانه‌های این حوضه کلاً سیلابی هستند و رفتار نامنظمی دارند و علاوه بر دگرگونیهای فصلی از تغییرات سالانه قابل توجهی نیز برخوردارند. (بطور نمونه آمارهای درازمدتی که از وضع بارندگی جاسک موجود است، میزان بارندگی سالانة شهرستان مزبور را بین صفر تا 412 میلی‌متر نشان می‌دهد). بارندگیهای این منطقه معمولاً در چند نویت و با شدت زیاد روی می‌دهد و سیلابهای بزرگ و کوتاه‌مدتی را در رودخانه‌های این منطقه به راه می‌اندازد و در بقیة فصلهای سال آنها را به خشکرودهای ناقابلی که اندک آب آنها به تراوش چشمه‌سارهای معدود و زهکشی های زیرزمینی غیر‌قابل توجه بستگی دارد، مبدل می‌سازد. رودخانه‌های سرباز و کاجو و کهیر و جگین از این گونه رودخانه‌ها بشمار می‌آیند.

 

 3- حوضة دریاچة ارومیه     

مساحت این حوضه 50،850 کیلومتر مربع است و رودخانه‌های آن کلاً به دریاچة ارومیه می‌ریزند. آب این رودخانه‌ها که از باران و برف تأمین می‌گردد، عمدتاً در فصل بهار جریان دارد و در تابستان‌ها از حجم آن به میزان قابل توجهی کاسته می‌شود. در این حوضه هشت رودخانه با مساحت آبریز بیش از هزار کیلومتر مربع وجود دارد و زرینه‌رود بزرگترین و مهمترین آنها بشمار می‌آید.

 

 4- حوضة دریاچة نمک قم  

مساحت این حوضه 89،650 کیلومتر مربع است و آبهای سطحی آن کلاً به دریاچة نمک قم می‌ریزد و بخش بسیار ناچیز و کوچکی از آن نیز به دریاچة حوض‌سلطان و کویر میغان و دشت جنوبی قزوین وارد می‌گردد. رودخانه‌های جاجرود، کرج، شور، قره‌چای و قمرود که از آب شدن برفهای زمستانی ریخته شده در ارتفاعات تأمین می‌گردد، در این حوضه جای دارند. آبدهی این رودخانه‌ها در فصل بهار به حداکثر می‌رسد و در در دیگر فصلهای سال به ویژه تابستان به چشمه‌سارها و زهکشیهای زیرزمینی منحصر می‌شود. در این حوضه شش رودخانه با مساحت آبریز بیش از هزار کیلومتر مربع وجود دارد که رودخانة شور و قره‌چای و قمرود بزرگترین آنها محسوب می‌شوند.

 

 5- حوضة اصفهان و سیرجان  

این حوضه که از حوضه‌های کوچک باتلاق گاوخونی، کویر ابرکوه، شوره‌زار مروس و کویر سیرجان تشکیل یافته است، دارای 90،700 کیلومتر مربع مساحت است و زاینده‌رود بزرگترین رودخانة آن بشمار می‌آید. آب این رودخانه از ذوب شدن برفهائی که در پائیز و زمستان در کوهستانهای باختری استان اصفهان و شمال استان چهار‌ محال و بختیاری باریده است تأمین می‌گردد و بهمین مناسبت آبدهی آن طبیعتاً در فصل بهار به حداکثر خود می‌رسد. احداث تونل کوهرنگ و انتقال آب کوهرنگ به زاینده‌رود بر حجم آب آن افزوده و رفتار آن را تقریباً منظم ساخته است.

کمبود بارندگی به ویژه در بخشهای جنوبی و خاوری این حوضه، دیگر رودخانه‌های آن را از اهمیت انداخته و غالب آنها را به رودخانه‌های فصلی و خشکرودها و مسیلهای چندی مبدل ساخته است.

 

 6- حوضة نیریز یا بختگان  

این حوضه با مساحت 31،000 کیلومتر مربع از حوضه‌های فرعی دریاچة کافتر، دریاچة بختگان و دریاچة مهارلو تشکیل می‌یابد و رودخانة کر مهمترین رود این منطقه محسوب می‌شود. آب این رودخانه از ذوب برفهایی که در فصل پائیز و زمستان در ارتفاعات شمالی و شمال باختری استان فارس باریده‌اند تأمین می‌شود و به همین دلیل میزان آب آن در فصل بهار به حداکثر می‌رسد و در فصل تابستان بطور چشمگیری کاهش می‌یابد. کمبود ریزشهای جوی موجب گردیده تا دیگر رودخانه‌های این حوضه به رودهای فصلی کم‌اهمیت و خشکرود و مسیلهای کوچک چندی مبدل گردند.

 

 7- حوضة جازموریان  

این حوضه با مساحتی برابر 69،600 کیلومتر مربع در جنوب خاوری ایران و بین رشته‌کوههای بشاگرد (در جنوب) و جبال بارز (در شمال) جای دارد و آبهای سطحی آن کلاً به هامون جازموریان می‌ریزد. در این حوضه پنج رودخانه با مساحت آبریز بیش از هزار کیلومتر مربع وجود دارد که هلیل‌رود بزرگترین آنهاست.  حجم آب این رودخانه تابع ذوب شدن برفهای انباشته شده در کوههای استان کرمان و ریزش باران است و غالباً سیلاب بزرگی در آن جریان می‌یابد. کمبود ریزشهای جوی و بالا بودن درجة حرارت و میزان تبخیر، دیگر رودهای این حوضه را به صورت رودهای کم‌آب فصلی و خشکرود و مسیل در‌آورده است.

 

 8- حوضة دشت کویر  

این حوضه از حوضه‌های کوچکتری چون کویر حاج علی‌قلی، کویر نمک و دشت گناباد تشکیل می‌یابد و مساحت آن به 227،400 کیلومتر مربع بالغ می‌گردد. حوضة دشت کویر یکی از کم‌باران‌ترین و خشک‌ترین مناطق کشور است و به همین دلیل رودخانه‌های مهم و قابل توجهی در آن دیده نمی‌شود.

از رودخانه‌های قابل توجه این حوضه به حبله‌رود و کال‌شور جاجرم که یکی از طویل‌ترین رودخانه‌های ایران است، می‌توان اشاره نمود.

  9- حوزة کویر لوت  

مساحت این حوضه که کم‌باران‌ترین و خشک‌ترین حوضه‌های ایران است به199،000 کیلومتر مربع بالغ می‌گردد و از مهمترین رودخانه‌های آن که کلاً سیلابی و فصلی هستند می‌توان به رودخانة تهرود واقع در استان کرمان اشاره کرد.

حوضة کویر لوت از حوضه‌های کوچک‌تری چون نمکزار طبس، دغ محمد‌آباد، کویر ساغند، شوره‌زارهای شمال خاوری شهرستان بافق و کویر سرجنگل تشکیل یافته است.

  10- حوضة اردستان و یزد و کرمان  

این حوضه که با مساحت 99،800 کیلومتر مربع یکی از خشک‌ترین و بی‌آب‌ترین حوضه‌های ایران بشمار می‌آید، از حوضه‌های کوچک‌تری چون دغ‌سرخ، کویر سیاه‌کو، کویر درانجیر، دشت جنوب خاوری یزد، شنزار کشکوئیه، دشت کویرات و شنزارهای جنوب کرمان تشکیل یافته است.

رودخانه‌های این حوضه تحت تأثیر بارندگیهای نامنظم، حالت سیلابی دارند و در تمام فصلهای سال خشک و بی‌آب هستند.

 11- حوضة صحرای قره‌قوم  

مساحت این حوضه 43،550 کیلومتر مربع است و یکی از حوضه‌های کم‌باران ایران محسوب می‌گردد. به همین مناسبت رودهای آن حالت سیلابی و فصلی دارند و رودهای کشف‌رود و جام‌رود از مهمترین آنها بشمار می‌آیند. هری‌رود نیز که رودخانة اصلی این حوضه محسوب می‌شود، از ارتفاعات مرکزی افغانستان سرچشمه می‌گیرد و پس از طی بخشی از مرز ایران و افغانستان به این حوضه می‌ریزد.

 

 

 12- حوضة خاوری یا هامون  

مساحت این حوضه 109،850 کیلومتر مربع است و از حوضه‌های کوچک‌تری چون نمکزار خواف، دغ‌ شکافته، دغ بالا، دغ پترگان، دغ توندی، دریاچة نمکزار، دریاچة هامون صابری، لورگ‌شتران، دریاچة هامون، هامون گودزره، دریاچة کرگی، هامون ماشکل و نمکزارکپ تشکیل یافته است. این حوضه نیز از جمله کم‌باران‌ترین و خشک‌ترین حوضه‌های ایران محسوب می‌شود و رودهای هیرمند و ماشکل مهمترین رودهای آن بشمار می‌آیند. غیر از رودخانة هیرمند که از کوههای بابا، در خاک افغانستان سرچشمه می‌گیرد، سایر رودخانه‌های این حوضه فصلی و سیلابی هستند و اهمیت چندانی ندارند.

نوشته شده توسط دکتر مهــــــــدی مــرتضـــوی

 

 

 

 

/ 0 نظر / 19 بازدید