منابع طبیعی استان خراسان

                                                              

                              منابع طبیعی استان خراسان 

  

منابع طبیعی تجدید شونده بعنوان بخشی از انفال در تعاریف اسلامی باید به مثابه اصلی ترین و محوری ترین و ریشه دار ترین مسئله برای استمرار حیات انسان و بقای کره خاکی و پشتوانه محیط زیست در برنامه ریزیها مطرح گردد.

به سخنی دیگر منابع طبیعی به عنوان بستر و تکیه گاه اصلی کلیه فعالیتهای کشاورزی، اقتصادی، صنعتی، سیاسی و اجتماعی هر کشور در دنیای پیشرفته امروز شناخته شده و مورد بحث است.

 

امروزه برای بسیاری از مناطق جهان وجود منابع طبیعی برابر است با امکان حیات و تداوم زندگی و نابودی آن یعنی مرگ و نیستی پس سخن گزافی نیست اگر گفته شود منابع طبیعی خاستگاه حیات و زمینه استقلال اقتصادی و سیاسی کشور و مهد توسعه و عمران و در یک کلام میراث دستاوردهای یک نسل به نسل دیگر است.

 

عرصه های منابع طبیعی در برنامه ریزیهای امروز جهان دیگر به عنوان تفرجگاه های طبیعی و یا چشم اندازهای زیبا برای رفع خستگی درتعطیلات پایانی هفته مطرح نیستند. امروزه جنگلها و مراتع نه تنها بعنوان قطب عظیم اقتصادی بلکه به عنوان پشتوانه بقای سایر بخشهای اقتصادی مورد توجه قرارگرفته اند.

 

تداوم و استمرار این نقش حیاتی و حفظ این پشتوانه تولیدی بسته به نوع ارتباطی است که بخش زنده محیط با بخش غیر زنده آن دارد و تا زمانی این نقش حیاتی حفظ خواهد شد که تعادل لازم در بهره وری از منابع پایه با ظرفیتهای تولیدی آن از طریق مدیریت اصولی انسان در اکو سیستمهای طبیعی بوجود آید.

 

سیمای جنگل‌های استان

در نگاه کلان جنگلهای استان به دو واحد بزرگ تقسیم می شوند:
الف):‌جنگلهای تحت سیطره اقالیم خشک و خشک بیابانی
ب): جنگلهای تحت سیطره اقالیم نیمه خشک تا نیمه مرطوب


 در بخش اول: در اقلیم خشک بیابانی عمدتاً شاهد جنگلهای تاغ، دیودال، قیچ و گز هستیم که خود به بخشهای طبیعی و یا دست کاشت و مستقر بر اراضی شنی و یا غیر شنی هم تفکیک شده است.


در بخش دوم: در اقلیم نیمه خشک و نیمه مرطوب و کوهستان های خشک عمدتاً جوامع پسته، ارس، بادامشک، بنه، پده، بلوط و درختچه زارها (با غلبه شیر خشت‌ها) مشاهده می‌شود.

 

معضلات و چالشهای بخش جنگل

  • خشک و نیمه خشک بودن بخش اعظمی از رویشگاههای جنگلی
  • عدم امکان استفاده از منابع آب زیر زمینی در اکثر مناطق استان
  • پراکنش عرصه ها و رویشگاههای جنگلی در مناطق کوهستانی و صعب العبور که امکان احیا را مشکل می سازد.

                                  

سیمای ‌مراتع استان

مهمترین ویژگی مراتع تفاوت چشمگیر آنها در دو بخش شمالی و جنوبی استان می‌باشد. متاسفانه به علت افزونی تعداد دام‌ها نسبت به ظرفیت چرایی مراتع اکثر مراتع استان دارای سیر قهقرایی می‌باشد.

از نکات قابل تعمق در بحث مراتع گرایش‌های منفی حاکم بر آنهاست و تنها در حدود 76/11% دارای وضعیت خوب و متوسط بوده و بیش از 86% آنها را وضعیت فقیر و خیلی فقیر در بر گرفته است .

معضلات و چالشهای بخش مرتع

  •  عدم تعادل دام و مرتع و کثرت دامدار بر روی مرتع و اقتصادی نبودن واحدهای بهره برداران
  • تخریب و تبدیل مراتع به اراضی زراعی کم بازده
  • مشاعی بودن مراتع و حق استفاده همه نوع دامدار به یک نسبت از مراتع که خود معضلی اساسی می باشد
  • خلاء قانونی و ضعف قوانین موجود
  • رشد بی رویه جمعیت و عدم اشتغال مناسب جوامع روستایی و عشایری که موجب بهره برداری بی رویه از منابع طبیعی تجدید شونده شده است.

 

سیمای بیابان‌های استان

کمبود بارندگی، گرمی هوا، تبخیر و تعرق زیاد، کمبود رطوبت هوا، فرسایش بادی و حرکت ماسه های روان و کمبود تولیدات کشاورزی فقر خاک و کمبود آبهای قابل استفاده جزء شرایط اکولوژیکی مناطق بیابانی است که از کل استان خراسان بالغ بر 63% آن تحت اقلیم بیابانی قراردارد

معضلات و چالشهای بیابانها

  • شرایط سخت اقلیمی و شکننده بودن اکو سیستم مناطق بیابانی
  • چرای دام و تعداد دام مازاد بر ظرفیت و سیستم سنتی دامداری و شتر داری
  • عدم تمایل سرمایه گذاری بخش خصوصی درمناطق بیابانی
  • کمبود اعتبارات و عدم تمایل بانکها در ارایه تسهیلات برای احیاء بیابان ها

                                       

 

سیمای بهره برداری از محصولات فرعی استان

 

گونه های متنوع گیاهی با ارزشهای صنعتی، دارویی و خوراکی که بعضی ازآنها نقش پر اهمیتی را در صادرات غیر نفتی دارا می باشند جاذبه های فراوانی را در گستره جنگلها و مراتع استان خراسان پدید می آورد.

 

معضلات و چالشهای بخش بهره برداری از محصولات فرعی جنگلی و مرتعی

  • وجود رویشگاه های باریجه، آنغوزه و وشاء که طرح مدون بهره برداری ندارند
  • سختی کار برداشت و بهره برداری از محصولات بدلیل صعب العبور بودن مناطق رویشگاهی
  • عدم وجود پروسه تبدیل محصولاتی نظیر باریجه و آنغوزه که به صورت خام صادر می شود.

 

                                    

 

معادن استان خراسان

    MINES

استان خراسان از شمال به جنوب شامل زونهای کپه داغ ، بینالود ، سبزوار ، و بخشی از بلوکهای ایران مرکزی می باشد . هر یک از این زونها می تواند تقسیمات کوچکتر فرعی نیز داشته باشد که به اختصار زونهای اصلی شرح داده می شود .

زون کپه داغ

حوضه رسوبی کپه داغ شامل اراضی شمال شرق ایران ، بخش وسیعی از ترکمنستان و شمال افغانستان است که گستره اش بیشتر مربوط به سنگهای رسوبی دوران دوم وسوم زمین شناسی است و ردیف چینه شناسی ان از قدیم به جدید سازندهای کشف رود ، چمن بید، مزدوران ، شوریچه ، تیرگان، سرچشمه ، سنگان ، اتامیر ، آب دراز ، آب تلخ ، نیزار ، کلات ، پسته لیق ، چهل کمانو وخانگیران را در بر دارد و قدمتی از ژورامیک زیرین تا نئوژن را در بر دارد ، این زون منطقه مناسبی برای ذخایر گازی (هیدروکربوری ) و پاره ای کانیهای غیر فلزی است .

زون بینالود

این زون در بر گیرنده ارتفاعات بینالود است که شامل یک رشته کوههای سینوسی با روند شرقی - غربی و تحدبی به سمت شمال می باشد . این رشته کوه به دنبال تصادم میان صفحه ایران و صفحه توران در تریاس پسین تشکیل گردیده است . واحدهای چینه ای که در این زون برونزد دارند شامل لایه های شورم ، سازندخهای دولومیت لطانیه ، ماسه سنگ ،لالون ، میلا ، نیور ، بهرام، فیلیتهای مشهد ، رسوبات تخریبی و متنوع ژورامیک ، اهکهای اور بیتولین دار کرتاسه همراه با کنگلومرای قاعده ای ، آهکهای نومولیت دار ، سنگهای ولکانیکی توف، آندریت و رسوبات تخریبی نئوژن است . این زون از نظر کانی زایی بخصوص برخی فلزات نظیر آهن و نیز مصالح ساختمانی غنی می باشد .

 

 

زون سبزوار

این زون از شمال به ارتفاعات البرز و بینالود و از جنوب به گسل درونه محدود می شود . کسر هزایی زون سبزوار بین کرتاسه زیرین و نئوژن اتفاق افتاده است و رسوبات قدیم تر از کرتاسه زیرین در این ناحیه شناخته نشده است. رسوبات کرتاسه زیرین بیشتر شامل اهکهای اوربیتولین دار و رسوبات کرتاسه فوقانی اصطلاحا سری ولکانو- پلاژیک را تشکیل می دهند .

مهمترین ذخیره معدنی این گستره شامل کرومیت ، منگنز ، گل سفید ، سنگهای تزیینی ، آهک و گج میباشد .

بخشی از بلوکهای ایران مرکزی

مهمترین و پیچیده ترین بخش از زمین شناسی بلوکهای ایران مرکزی ، نواحی خرد قاره شرق - مرکز ایران است که بخش وسیعی از خراسان ( از گسل درونه به سمت جنوب) را در بر می گیرد . این ناحیه خود به بلوکهای طبس ، یزد و بلوک بوت تقسیم می شود که از غرب به شرق توسط گسلهای درونه - کلمرود و گسل نهبندان از یکدیگر جدا می شوند .

 در این نواحی به لخاظ حضور مراحل مختلف آتشفشانی و آذرین ، کانه سازی های متعددی از انواع مواد معدنی صورت پذیرفته است . وجود کانیهایی نظیر ذغال سنگ (حرارتی و کک شو ) ، سربوروی ، مس ، پنبه نسوز ، فلورین ، منیزیت ، گل سفید و غیره از ویژگیهای معدنی این ناحیه می باشد . ذخایر معدنی از جمله منابع طبیعی  ای است که هر افزوده ، اشتغالزایی و رشد در آمد سرانه وافری به دنبال داشته باشد .

 

مواد معدنی به دو طبقه تقسیم می شود :

طبقه یک : گچ ، آهک و مصالح ساختمانی که بلافاصله پس از قابلیت یابی و مقرون به صرفه بودن مراحل تهیه دفترچه مشخصات و در نهایت بهره برداری را طی می کند .

طبقه دو : کانه های فلزی و غیر فلزی مورد مصرف در صنعت که پس از شناخت اولیه کیفیت و کمیت ماده معدنی ، بررسی امکانات بهره برداری ، بازار مصرف ، در سطح کشور و بویژه استان طرح اکتشاف آن تهیه می شود .

اندیسهای معدنی شناخته شده در استان حدود 34نوع شامل آهن - آنتیموان- آهک - آزبست - بوکسید - بنتونیت - منگنز - خاکهای صنعتی - خاکهای نسوز - کائولن - کرومیت - ذغال سنگ- کلسیت-  سنگهای تزیینی - مس - گل سفید - طلا - سرب و روی - سولفات سدیم - فلدسپات و ... می باشد

در سطح استان 242 معدن در حال فعالیت است که بیشترین تعداد مربوط به معادن شن وماسه ، خاک رس 235، سنگهای تزیینی 20%، سنگهای لاشه ، سنگ گچ، گچ خاکی، سنگ آهک و منیزیت است که اغلب آنها در اطراف شهرستانهای مشهد 19%، بیرجند10% ، گناباد9% ، سبزوار 8%، طبس7%، نیشابور7%، و تربت حیدریه 7% ، قرار دارد .ظرفیت تولید سالانه معادن استان بالغ بر  12 میلیون تن است که 40% آن مربوط به معادن شن و ماسه و خاک رس، 17 % به معادن سنگ آهن ، 12% معادن سنگ گچ و گچ خاکی می باشد .

معادن منیزی 

بیش از 90 % از ذخایر منیزیت کشور در خراسان قرار دارد  که در قالب 16 معدن فعال و یک معدن غیر فعال در جنوب استان شناسایی شده است . از این تعداد 9 معدن در شهرستانهای بیرجندو 7 معدن در شهرستان نهبندان با ذخیره 3 میلیون تن و ظرفیت تولید سالانه 114 هزار تن در حال فعالیت است و یک واحد صنعتی معدنی به منظور تولید منیریت سینتره با ظرفیت تولید سالانه 30 هزار تن در منطقه سربیشه بیرجند احداث گردیده است .

معادن فلوراید

عمده ترین معادن فلورین کشور در شهرستانهای طبس و مشهد با ذخیره 450 هزار تن واقع است از تعداد 3 معدن فلورین در سطح استان دو معدن آن در شهرستان طبس و یک معدن آن در شهرستان مشهد در حال بهره برداری است که ظرفیت تو لید سالانه معادن فلورین استان 24500 تن پیش بینی شده است که به منظوررفع نیازهای صنایع فولاد کشور و همچنین صادرات استخراج می شود .

معدن بوکسیت

تنها معدن بوکسیت استان در منطقه جاجرم واقع در شهرستان بجنورد با ذخیره 5 میلیون تن و ظرفیت تولید سالانه 20 هزار تن در حال فعالیت است . استفاده از بوکسیت به منظور تولید آلومینیو م موجب گردیده تا در مجاورت آن یک واحد صنعتی - معدنی با ظرفیت تولید سالانه 280 هزار تن آلومینای ماسه ای احداث گردد .

معادن کرومیت

در سطح استان 8 معدن کرومیت با ذخیره 698 هزارتن و ظرفیت تولید سالانه 63 هزار تن در حال بهره برداری است که 6 معدن آن در شهرستان سبزوار ، یک معدن در شهرستان تربت حیدریه و یک معدن در شهرستان نهبندان واقع گردیده است . یک واحد صنعتی - معدنی در منطقه ((گفت)) سبزوار با ظرفیت تولید سالانه 30 هزار تن کنسانتره کرومیت احداث گردیده است . علاوه برآن در سال 1376 طرح ایجاد کارخانه فروکروم با ظرفیت 15 هزار تن در شهرستان سبزوار تصویب و به مرحله اجرا گذاشته شد .

 

 

معادن مس

در سطح استان 2 معدن مس با ذخیره 439 هزارتن و ظرفیت تولید سالانه 80 هزار تن در شهرستانهای بیرجند و بردسکن در حال فعالیت است . همزمان با فعالیت این معادن در شهرستان بیرجند یک واحد صنعتی - معدنی تغلیظ مس با ظرفیت تولید سالانه 3 هزار تن کنسانتره مس در محل ((معدن قلعه زری)) بیرجند احداث گردید .

(( معدن مس قلعه زری بیرجند )) در 180 کیلومتری جنوب شهرستان بیرجند و در حاشیه شمال شرقی کویر لوت واقع شده است . عیار متوسط اولیه ماده استخراجی از این معدن 8/3% و عیار متوسط کنسانتره آن 4/245 می باشد که محصول کنسانتره برای صدور به خارج از کشور به بنادر جنوب حمل می گردد .

لازم به ذکر است مقدار نقره در هر تن کنسانتره حدود 500 تا 600 گرم و مقدار طلا در هر تن کنسانتره مس حدود 10 تا 15 گرم بر آورد گردیده است .

معدن پنبه نسوز

تنها معدن پنبه نسوز فعال استان به ذخیره 70 میلینون تن و ظرفیت  تولید سالانه 500 هزار تن از معادن منحصر به فرد کشور می باشد  این معدن در 50 کیلومتری شرق نهبندان واقع شده و در آن 210نفر مشغول به کار می باشند . همراه با فعالیت ین معدن دو واحد صنعتی - معدنی مجتمع الیاف نسوز با ظرفیت تولید سالانه 60 هزار تن و کارخانه پنبه نسوز با ظرفیت تولید سالانه 36 هزار تن فعالیت می کند .

معدن فیروزه

تنها معدن فیروزه با ذخیره 9 هزار تن و ظرفیت تولید سالانه 19 تن در شهرستان نیشابور قرار دارد به طور تقریبی از هر تن سنگ فیروزه خام این معدن 8 تا 10 کیلوگرم فیروزه حاصل می گردد که به منظور تزیینات و مصارف دیگر مورد استفاده قرار می گیرد . معدن فیروزه نیشابور نه تنها مهمترین معدن فیروزه کشور است بلکه در سطح جهانی نیز بدلیل کیفیت عالی آن بخصوص انواع عجمی و شجری ممتاز و از معروفیت خاصی بر خورداراست . نمونه به نمایش گذاشته ایی از سنگ فیروزه این معدن در موزه های زمین شناسی و معدنی دنیا مانند موزه زمین شناسی لندن خود گواه بر ارزشمندی این سنگ قیمتی است . انی معدن در 55 کیلومتری شما شرقی نیشابور قرار دارد .

معادن سنگ آهن سنگان

معادن سنگ آهن سنگان دراستان خراسان در فاصله 40 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان خواف ، 58 کیلومتری جنوب شهرستان تایباد و 280 کیلومتری جنوب شهرستان مشهد قرار دارد .

این معادن در مرکزیت طول جغرافیایی 30 و60 و عرض جغرافیایی 30 و34 درجه واقع است و ارتفاع متوسط منطقه1700متر از سطح دریا است . این منطقه دارای آب وهوای کویری خشک و با متوسط بارندگی سالیانه 150 میلیمتر در سال همراه با وزش بادهای تقریبا دائمی که در 6 ماهه اول سال سرعت آن به بیش از 50 کیلومتر در ساعت می رسد . حداکثردرجه حرارت 35 درجه سانتی گراد و حداقل آن 11- درجه سانتی گراد ثبت شده است . راههای ارتباطی معادن سنگ آهن سنگان از طریق دو راه آ سفالته محور تایباد - تربت جام و محور خواف - تربت حیدریه با مشهد مرتبط است . نزدیکترین ایستگاه راه آهن به معدن ایستگاه سنگ بست است که فاصله آن تا معدن 250 کیلومتر می باشد . در آینده با احداث مسیر راه آهن سرخس - بافق نزدیکترین فاصله معدن تا ایستگاه تربت حیدریه واقع در این مسیر 150 کیلومتر خواهد بود . نزدیکترین فرودگاه قابل استفاده برای معدن در حال حاضر فرودگاه مشهد است .

نتایج عملیات اکتشاف

بر اساس گزارشهای کارشناسان ایرانی طرحی که در گزارش اکتشافات مقدماتی معدن بیان شده است . ذخیره احتمالی معدن در توده های (الف - ب - د) بدون در نظر گرفتن عیار 600 میلیون تن بر آورد گردید که این رقم پس از بررسیهای مشاور خارجی طرح و بررسی مجدد به 540 میلیون تن رسید .پس از انجام عملیات اکتشافی تفضیلی و گزارش ارائه شده ، میزان ذخیره این معدن بدین شرح اعلام شد :

- ذخیره زمین شناسی 541 میلیون تن با متوسط عیار آهن 3/42% و گوگرد75/0%

- ذخیره قطعی 322 میلیون تن با متوسط عیار آهن 4/44% و گوگرد 59/0%

تا انتهای برنامه دوم میزان حفاری آهن پیش بینی شده بالغ بر 38485 متر می باشد که در این قالب تولید کنسانتره آهن در مرحله اول سالانه به میزان 8/1میلیون تن و در مرحله توسعه به 6/3 میلیون تن خواهد رسید .پس از اجرای طرح فرصتهای شغلی برای 1200 تن به طور مستقیم و برای حدود 6 هزار تن به طور غیر مستقیم در منطقه محروم و مرزی محل اجرا ی طرح فراهم خواهد شد .

وضعیت منابع سوخت (انرژی ) در استان

پالایشگاه خانگیران

مهمترین منبع سوخت انرژی در استان میدان خانگیران سرخس است و درپی کشف میدان گازی خانگیران (لایه مزدوران ) با بر آورد اولیه 332 میلیارد متر مکعب در سال 1347 طرح احداث پالایشگاه در 35 کیلومتری غرب شهرستان سرخس پیشنهاد شد که پس از تصویب در سال 56 عملیات اجرایی و نصب شبکه جمع آوری گاز آغاز گردید .

این پالایشگاه باظرفیت اسمی 1250 میلیون فوت مکعب درروز در 5 واحد به ظرفیت هر کدام 250 میلیون فوت مکعب در روز طراحی شده است که دارای دو واحد بازیافت گوگرد و نیروگاه 30 مگاواتی برق و تاسیسات جنبی در مساحتی معادل یک کیلومتر مربع است .

در آینده با بهره برداری از خط انتقال گاز نکا - رشت گاز تصفیه شده این پالایشگاه به خطوط لوله سراسری اول کشور متصل خواهد شد .

واحدهای تصفیه گاز و بازیافت وگوگرد

گازهای شیرین از نظر کیفیت شامل 2 نوع است : گازهای شیرین و گازهای ترش

گازهای شیرین

گازهای فاقد گوگرد که ظرفیت تولید روزانه آن حدود 140 تا150 میلیون فوت مکعب است .

گازهای ترش

گازهایی دارای ترکیبات گوگردی که ظرفیت تولید روزانه آنها حدود 1100 میلیون فوت مکعب می باشد به منظور استحصال گوگرد این گازها واحدهای عظیم بازیافت گوگرد با ظرفیت تولیدی روزانه 1900تن فعالیت می کنند .

گوگرد تولید شده از این واحد با خلوص 97/99% از مرغوبترین گوگرد در نوع خود می باشد بخشی از گوگرد تولید شده به کشورهای انگلیس ، پاکستان، هند و بنگلادش صادر میشود که به سبب بعد مسافت و مسائل خوردگی بهای آنها کاهش می یابد . مهمترین موارد مصرف گوگرد در واحدهای صنعتی سطح استان مربوط به مجتمع پتروشیمی بجنورد می باشد که بخش زیادی از گوگرد تولید ی پالایشگاه خانگیران (بالغ بر 110 تن در سال ) را مصرف می کند .

در حال حاضر طرحهای متعددی به منظور افزایش ظرفیت تولید پالایشگاه و تجهیز چاههای منطقه در حال انجام است به طوری که پس از بهره برداری دو واحد پالایشی جدید ظرفیت پالایشگاه روزانه 450 میلیون فوت مکعب افزایش می یابد و امکان جایگزینی گاز طبیعی با فراورده های نفتی به میزان 6/19 میلیون بشکه رادر سال فراهم میکند .

                       

 

 

/ 0 نظر / 20 بازدید